رویکرد Viability در زمانبندی پروژهها؛ نسل جدید مدیریت پروژه در شرایط عدم قطعیت
مقدمه
امروزه پروژههای عمرانی، صنعتی، نفت و گاز، فناوری اطلاعات و زیرساختی با محیطی بسیار پیچیدهتر از گذشته روبهرو هستند. محدودیت منابع، نوسانات اقتصادی، تغییر قیمتها، کمبود نیروی انسانی، اختلال در زنجیره تأمین و الزامات زیستمحیطی باعث شدهاند که روشهای سنتی زمانبندی پروژه دیگر پاسخگوی نیازهای سازمانها نباشند.
در سالهای اخیر، پژوهشگران مهندسی صنایع به دنبال توسعه مدلهایی بودهاند که علاوه بر حداقل کردن زمان و هزینه، بتوانند پروژه را در شرایط بحرانی نیز «قابل ادامه» نگه دارند. یکی از جدیدترین رویکردها در این زمینه، Viability Approach یا رویکرد زیستپذیری پروژه است.
مسئله زمانبندی پروژه با محدودیت منابع چیست؟
یکی از مشهورترین مسائل تحقیق در عملیات، مسئله زمانبندی پروژه با محدودیت منابع (Resource-Constrained Project Scheduling Problem یا RCPSP) است.
در این مسئله باید فعالیتهای پروژه به گونهای برنامهریزی شوند که:
– روابط تقدم و تأخر رعایت شود.
– منابع محدود مانند نیروی انسانی، ماشینآلات و تجهیزات بهینه استفاده شوند.
– مدت اجرای پروژه کاهش یابد.
– هزینههای پروژه کنترل شود.
در نسخه چندحالته (Multi-Mode)، هر فعالیت میتواند با روشهای مختلف اجرا شود؛ برای مثال با نیروی انسانی بیشتر و زمان کمتر، یا با منابع کمتر و زمان طولانیتر. این ویژگی، تصمیمگیری را بسیار پیچیدهتر اما به واقعیت نزدیکتر میکند.
رویکرد Viability چیست؟
Viability به معنای توانایی یک سیستم برای ادامه عملکرد مطلوب در شرایط متغیر و نامطمئن است.
در مدیریت پروژه، این مفهوم به این معناست که پروژه باید بتواند حتی در صورت وقوع اختلال، تغییر منابع یا افزایش هزینهها، همچنان در محدوده قابل قبول به مسیر خود ادامه دهد.
به عبارت دیگر، هدف فقط تهیه یک برنامه زمانبندی بهینه نیست؛ بلکه طراحی برنامهای است که در شرایط واقعی نیز قابل اجرا و پایدار باشد.
چهار ستون پروژههای نسل جدید
رویکرد Viability چهار مفهوم کلیدی را در کنار هم قرار میدهد:
پایداری (Sustainability)
در تصمیمگیری، علاوه بر هزینه و زمان، مصرف انرژی، انتشار کربن و اثرات زیستمحیطی نیز در نظر گرفته میشود.
چابکی (Agility)
پروژه باید بتواند در برابر تغییرات محیطی، تغییر اولویتها یا نیازهای جدید، سریع واکنش نشان دهد.
تابآوری (Resilience)
اگر اختلالی مانند کمبود منابع، تأخیر تأمینکنندگان یا خرابی تجهیزات رخ دهد، پروژه باید بتواند با کمترین آسیب به مسیر خود بازگردد.
مدیریت ریسک
ریسکهای ناشی از عدم قطعیت با استفاده از مدلهای پیشرفته ریاضی در برنامه زمانبندی لحاظ میشوند تا تصمیمها قابل اعتمادتر باشند.
پژوهش رضا لطفی در این حوزه
در پژوهشی که توسط رضا لطفی و همکاران منتشر شده است، برای نخستین بار رویکرد Viability در مسئله زمانبندی پروژه چندحالته با محدودیت منابع (VMRCPSP) به کار گرفته شده است.
در این پژوهش، یک مدل برنامهریزی خطی عدد صحیح مختلط (MILP) همراه با برنامهریزی استوار–تصادفی (Robust Stochastic Programming) و معیار ریسک MAD (Mean Absolute Deviation) توسعه یافته است تا علاوه بر زمان و هزینه، شاخصهایی مانند پایداری، چابکی و تابآوری نیز در تصمیمگیری لحاظ شوند. نتایج نشان داد که این رویکرد در مقایسه با مدلهای کلاسیک، عملکرد بهتری از نظر هزینه، انتشار آلایندهها و مصرف انرژی ارائه میدهد.
کاربردهای عملی
این مدل میتواند در پروژههای زیر مورد استفاده قرار گیرد:
– پروژههای ساختمانی و عمرانی
– پروژههای نفت، گاز و پتروشیمی
– توسعه خطوط تولید
– پروژههای فناوری اطلاعات
– پروژههای زیرساختی و حملونقل
– پروژههای انرژیهای تجدیدپذیر
آینده مدیریت پروژه
نسل آینده سیستمهای مدیریت پروژه تنها به دنبال کوتاهترین زمان اجرا نخواهد بود، بلکه پروژهها باید:
– در برابر بحرانها پایدار باشند.
– منابع را هوشمندانه مصرف کنند.
– اثرات زیستمحیطی را کاهش دهند.
– در شرایط عدم قطعیت تصمیمهای قابل اعتماد بگیرند.
– حتی در مواجهه با اختلالات، قابلیت ادامه فعالیت خود را حفظ کنند.
ترکیب این رویکرد با هوش مصنوعی، تحلیل داده، دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) و اینترنت اشیا (IoT) میتواند تحول بزرگی در مدیریت پروژههای آینده ایجاد کند.
جمعبندی
رویکرد Viability افق جدیدی در مدیریت پروژه و تحقیق در عملیات گشوده است. به جای تمرکز صرف بر کمینهسازی زمان یا هزینه، این دیدگاه پروژه را بهعنوان یک سیستم پویا در نظر میگیرد که باید در شرایط پیچیده و نامطمئن نیز عملکرد مطلوب خود را حفظ کند.
پژوهش رضا لطفی و همکاران نشان میدهد که تلفیق زمانبندی چندحالته، محدودیت منابع، برنامهریزی استوار، مدیریت ریسک، پایداری، چابکی و تابآوری میتواند نسل جدیدی از مدلهای مدیریت پروژه را شکل دهد؛ مدلهایی که سازمانها را برای مواجهه با چالشهای آینده آمادهتر میکنند.
لینک مقاله:
https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/23302674.2025.2532727
شرکت بهینه گستر صنایع آرمان با بهرهگیری از دانش مهندسی صنایع، تحقیق در عملیات، مدلسازی ریاضی و توسعه نرمافزارهای مدیریتی، آماده ارائه راهکارهای نوین برای برنامهریزی و کنترل پروژه در محیطهای پیچیده و همراه با عدم قطعیت است.
